[#p02] W 1997r. w Londynie zbierałem materiały do pracy zahaczającej o Zagładę, wertowałem akta Studium Polski Podziemnej (dalej: SPP) i Instytutu im. gen. Władysława Sikorskiego (dalej: IS). W SPP natrafiłem na niepodpisany i niedatowany 4-stronicowy maszynopis z lat II wojny światowej, zatytułowany "Sprawozdanie p. Suryny vel Dębickiego. Kwestia żydowska w Polsce - w czasie wojny." Dokument przykuł moją uwagę. Zamiast wyjaśnień posłużę się dłuższą cytatą:

[#p08] Marzy mu się również wymordowanie pozostałych w Polsce Niemców, ale pisze o nich bez nienawiści, jaką żywi do Żydów. Nie uważa za stosowne czynienie między Żydami zróżnicowań, co jednak niektórzy autorzy antysemickich elaboratów czynili.

[#p09] Przyczyny jadu? Poza koronnym argumentem współpracy z Sowietami wytacza przypadki podniesione do rangi uogólnienia, że jakiś Żyd zapłacił połowę należnego za kupiony przedmiot. Albo współpraca z Niemcami w rabowaniu polskiego majątku. Niczego, co przeczy jego zdaniu, nie widzi. Jego antysemityzm jest ugruntowany, wszystko co się przytrafi, stanowić będzie dlań pożywkę.

[#p10] Nie kryję, dokument mnie poruszył, czytając miałem uczucie zetknięcia się z brudem i podłością, trudno byłoby oczekiwać czegoś innego. Tu jednak chciałbym powstrzymać się od wyrażania uczuć i zająć się racjonalną analizą dokumentu.

[#p11] Kto go napisał, kiedy, w jaki sposób trafił do Londynu, jaki cel - bliższy i dalszy - przyświecał autorowi? Pytania są konkretne, ale odpowiedzi, niestety, muszą operować przypuszczeniami, nieznane mi materiały potwierdzą je albo wywrócą, ale na tym etapie są one nieuchronne. Być może, że niniejsza publikacja pomoże dowiedzieć się czegoś, ale nie wykluczam, że nigdy nie dowiemy się niczego o p. Surynie vel Dębickim, bo żadne nowe materiały się nie ujawnią.

[#p12] Studium Polski Podziemnej, gdzie znajduje się sprawozdanie, zostało założone po II wojnie światowej przez kombatantów AK. Obok materiałów ZWZ-AK w SPP znalazło się tu też nieco akt MSWojsk. i Sztabu Głównego. Instytut im. gen. Władysława Sikorskiego natomiast przechował dokumentację Rządu RP i jego agend z lat II wojny światowej.

[#p13] Sprawozdanie p. Suryny vel Dębickiego znajduje się w SPP, w teczce nr 15, w której ktoś gromadził dokumenty związane z Zagładą. Między innymi znalazły się tu odpisy szczególnie ważnych 3 listów 'Bundu' z 1942. Sprawozdanie p. Suryny vel Dębickiego i listy 'Bundu' nie są jednak dokumentami AK, ani materiałami wojskowymi i powinny znajdować się w IS.

[#p14] Możliwe, że jakieś egzemplarze odnajdą się również tam, ale ich nie znalazłem. Pracownicy SPP nie potrafili wyjaśnić, dlaczego dokumenty te znalazły się w zbiorach. SPP nie miało stałych pracowników, pieczę nad zbiorami sprawują społecznicy, a ciągłość opieki nad zbiorami ulegała częstemu zachwianiu.

[#p15] Wszystko wskazuje, że teczkę skompletowała osoba interesująca się sprawami żydowskimi, mająca możliwość wypożyczenia dokumentów z zasobów IS jak i SPP. Osoba ta zakończywszy pracę oddała materiały nie tam, skąd je wzięła, ale składając w SPP jako oddzielną teczkę. Przypuszczam, że był to płk dypl. Kazimierz Iranek- Osmecki, oficer AK, autor ważnej książki "Kto ratuje jedno życie. Polacy i Żydzi 1939-1945" (Londyn 1968). Robił on również kwerendę dla Waltera Laqueura do książki "The Terrible Secret. An Investigation into the Suppression of Information about Hitler's 'Final Solution'" (Londyn 1980).

[#p18] P. Suryna vel Dębicki to pseudonim. Przypuszczam, że w polskim Londynie lat wojny pewne osoby wiedziały, kto go nosi, ale osoby te nie żyją. W dostępnych katalogach nie znajduję Suryny. Pseudonimu Dębicki używał działacz Stronnictwa Pracy, Józef Kwasiborski (1898-1980), ale tego pseudonimu mogło używać - i chyba używało - wiele osób w podziemiu.

[#p19] Możemy przyjąć, że był to ktoś znajdujący się pod okupacją niemiecką, w Warszawie lub w jej pobliżu. Świadczą o tym wzmianki jak 'Przejeżdżałem tramwajem (tranzytem) przez ghetto na Żoliborz', w tekście jest ich kilka.

[#p20] Okupacyjny czas biegł szybko, każdy rok i miesiąc miał swe oblicze, ważne dlatego byłoby stwierdzić, kiedy tekst powstał.

[#p23] Materiały szmuglowano jako mikrofilmy lub na papierze bibułkowym. Pilne teksty nadawano przez radio. Jeśli nowe materiały nie dowiodą czegoś przeciwnego, to należy przyjąć, że tekst p. Suryny vel Dębickiego był w poczcie Delegatury lub któregoś z jej ugrupowań, Stronnictwa Narodowego, czy Stronnictwa Pracy.

[#p24] Przypuszczam, że p. Suryna vel Dębicki zdawał sobie sprawę ze skrajności swych zdań, bo po wyłuszczeniu, w pierwszej osobie liczby mnogiej, jak to i dlaczego po zakończeniu okupacji będzie się mordować Żydów, nieco zdystansował się wobec zamiarów. W zakończeniu czytamy:

To nie jest tylko mówienie na wiatr, to już dużo prędzej niż się zdaje może stać się faktem. Determinacja Narodu może do tego doprowadzić: w odpowiednim momencie umiejętnie rzucone hasło i już. Konsekwencje byłyby oczywiście straszne.
[#p26]
A najgorsze to, że zaczęłibyśmy od metod nieetycznych. To się mści. Trzeba więc temu zapobiec. Trzeba wyciągnąć wnioski. I to czasu niema, trzeba działać szybko. [#p27]

[#p28] 'Trzeba działać szybko'. Wymordowanie Żydów to p. Suryny vel Dębickiego cel dalszy. W memoriale jest też cel bliski - autor żądał od władz RP zaniechania obrony Żydów. Chodziło zwłaszcza o Premiera, gen. Władysława Sikorskiego. Jego nazwisko nie pada w tekście, ale o niego chodziło.

[#p29] Sikorski nie był jedynym architektem polityki żydowskiej Rządu, tworzyli ją również Stanisław Kot, Stanisław Mikołajczyk jak i pepesowcy, w jej kształtowaniu brali również działacze endecji i chadecji, czemuś przeszkadzający, na coś jednak przyzwalający, ale Sikorski politykę tę narzucał jako faktyczny dyktator emigracyjnej sceny politycznej.

[#p30] Czy Władysław Sikorski lubił, czy też nie lubił Żydów? Jego polskie biografie, opublikowano ich dużo, temat żydowski niezgrabnie wymijają. Żydów chyba niezbyt lubił, ale z Żydami się przyjaźnił. (Marian Kukiel relacjonował mi szczególnie przyjaźń łączącą Sikorskiego z Szymonem Askenazym). Temat mniejszości, w tym Żydów, pojawił się już w jego deklaracjach jesienią 1939. Sikorski odcinał się od spuścizny międzywojennej, zwłaszcza późnych lat 30-ych.

[#p31] Sikorski powołał żydowskich przedstawicieli do Rady Narodowej i przyciągnął pewną ilość Żydów do pracy w aparacie rządowym, wyłom w utartej praktyce. Działania Sikorskiego, choć często oceniane jako enigmatyczne, stanowiły dla 'obozu narodowego' nieustające wyzwanie. Szczególnie kłuło w oczy powołanie Hermana Liebermana na ministra sprawiedliwości.

[#p36] P Suryna vel Dębicki kilkakrotnie, w różnej otoczce słownej, wypomina Rządowi ujmowanie się za Żydami. Jego zdaniem Rząd więcej dba o Żydów, niż o Polaków i w ogóle jest na usługach żydowskich.

Drażni to, że o jednym pobitym czy zamordowanym żydzie w Polsce cały świat aż dudni, a o 100 Polakach rozstrzelanych niemal cicho'.

Żydzi w Polsce mają jakieś nadzwyczajne drogi, jeżeli chodzi o informowanie o swych prześladowaniach. Robią to rzeczywiście bardzo sprawnie. Naprawdę życie ich obecnie nie jest wesołe, ponoszą kolosalne straty, są mordowani masowo. Ale z drugiej strony propaganda ich ogromnie wyolbrzymia te prześladowania i przesadza. Jeżeli chodzi o cyfry, to są one podawane zazwyczaj 3-krotnie większe niż rzeczywistość. [#p41]

Zarzuca się również Rządowi wybujały filosemityzm. Wszędzie tam, gdzie w Europie, jak np. ostatnio we Francji, Niemcy stosują antysemityzm, spotyka się on z potępieniem jako objaw totalizmu proniemieckiego. Proszę, aby w organach krajowych ukazały się artykuły wyjaśniające, że w tej wojnie Polska i jej Rząd znajdują się zdecydowanie w obozie demokratycznym i na antysemityzm w naszej polityce nie ma miejsca.

[#p48] Prawdopodobnie tak. Sprawozdania Sytuacyjne z Kraju nadzorował dyrektor Departamentu Krajowego MSWewn., działacz ludowy Paweł Siudak, który ponoć antysemityzmu nie tolerował. Nie wykluczam jednak, że w jakiejś formie sprawozdanie p. Suryny vel Dębickiego gdzieś zostało opublikowane.

[#p49] Pozostaje pytanie, jaki ma sens eksponowanie po niespełna 60-ciu latach owego memoriału, napisanego przez nie bardzo wiadomo kogo, nadesłanego do Londynu nie wiadomo kiedy. Czy nie należy potraktować go tak, jak anonimowe listy, produkowane przez maniaków, jakich przecież w żadnym społeczeństwie nie brakuje?

[#p50] Autor niewątpliwie był maniakiem, co jest stwierdzeniem tautologicznym. Ale nie była to mania tylko osobista, p. Suryna vel Dębicki był jej równie inspiratorem jak i wyrazicielem. Należy sądzić, że nie był pionkiem, był osobą, może nawet taką, która zapisała się w historii bez owego elaboratu. Bo Sprawozdanie przedstawione zostało jako produkt jednej osoby, ale ludzie ekspediujący je przecież byli pod jego wpływem, w jakiś sposób solidaryzowali się z nim. Może nie mieli morderczych zamiarów, ale godzili się, że Rząd RP nie powinien występować w obronie Żydów a również i zaniechać traktowania ich jako rzeczywistych obywateli Polski. Zamiast wrzucić owe sprawozdanie do kosza, włączono je do poczty, powierzonej kurierowi, który z narażeniem życia przewiózł przez niemieckie kordony. Sprawozdanie p. Suryny vel Dębickiego jest więc dokumentem antysemityzmu czasu Zagłady.

[#p52] Niesposób wyminąć też konstatacji, że w sprawozdaniu p. Suryny vel Dębickiego mamy scenariusz pogromu kieleckiego 1946, choć spełnionego nie w skali przewidywanej przez autora dokumentu. W toczącej się dyskusji, szukając wszelkich, sensownych i bezsensownych inspiracji pogromu, nie wolno zapominać o P. Surynie vel Dębickim. Ten przesadnie utożsamiał swe zdanie z odczuciem społecznym, ale rzeczywiście, odosobniony nie był, dzieje Zagłady dostarczają przykładów i na to. Roił w skali krajowej, ale rojenia zostały zrealizowane w skali lokalnej, głównie chyba dlatego, że nie wszyscy nielubiący Żydów byli chętni do mordowania, antysemityzm miał wiele odcieni. Do strefy spekulacji zupełnie natomiast należą rozważania, jak postulaty p. Suryny vel Dębickiego zostałyby zrealizowane, gdyby autor sprawozdania i jego zwolennicy znaleźliby się u władzy i mieli możliwość nakazowego dopełnienia Zagłady, ale trudno i tego pytania uniknąć.   JL